Bức ảnh này mình chụp hồi còn sinh viên, một chiều về quê phụ nhà cấy ruộng.
Cánh đồng vừa cấy xong. Trời tím hồng in xuống mặt nước. Mạ non nhú lên thành từng hàng.
10 năm trước, mình vẫn là một thằng nông dân đứng giữa cánh đồng đó.
10 năm sau, mình thành "công nhân số".
Nghe hơi buồn cười, nhưng đó là chuyện thật của thế hệ giữa 9x tụi mình. Lớn lên đúng vào lúc xã hội đổi chóng mặt.
Giờ nhìn quanh bạn bè cùng làng, lứa trên lứa dưới, mình thấy chỉ còn hai nhóm.
Nhóm một: làm công nhân ở mấy khu công nghiệp cạnh nhà.
Nhóm hai: làm công nhân số.
Mình ở nhóm hai. Nhóm dính tới máy tính, tới internet, tới cái nghề mà đến giờ bố mẹ mình vẫn không gọi tên được cho chính xác.
Ngay đầu ngõ có thằng khóa trên làm dev gần 10 năm ở Misa.
Ngõ bên có thằng được học bổng sang Singapore, giờ làm dev bên đó.
Cuối làng có thằng làm dev game mobile.
Còn mình, trong đám học IT, chắc là đứa nửa lạc nửa mỡ nhất.
Vẫn mê code. Nhưng lại rẽ ngang qua làm marketing, làm kinh doanh. Năm ngoái vừa đóng cửa một biz. Năm nay đang tính mở cái thứ hai.
Không hào nhoáng gì. Nhưng thật.
Mình vẫn nhớ mấy đêm cấp 2 ngồi chat với nhau trên diễn đàn. Viết code bằng con Nokia. Mò mẫm mãi tới lúc ra được cái website đầu tiên.
Hồi đó mà có ai nói cái trò mò mẫm trên điện thoại cục gạch kia sẽ thành cái nghề nuôi mình, chắc mình cười vào mặt họ.
Vậy mà công nghệ nó làm thật. Nó đổi đời mấy thằng nhóc làng quê tụi mình theo cái cách mà hồi đứng cấy giữa đồng mình không tưởng tượng nổi.
Vậy thằng "công nhân số" đó giờ làm gì mỗi ngày?
Kể bạn nghe một buổi sáng của mình.
7 giờ. Mình chưa kịp mở laptop, điện thoại đã rung.
Một tin nhắn gọn lỏn: doanh thu hôm qua bao nhiêu, so với hôm kia tăng hay giảm, đơn nào lạ, và vài việc nên làm hôm nay.
Người gửi không phải nhân viên. Nó là một trợ lý AI mình tự dựng.
Nói thẳng cho bạn khỏi tưởng mình siêu nhân: mình vẫn là thằng dev nửa mùa. Mình không viết ra phần mềm mới nào cả. Cái mình làm chỉ là ghép mấy thứ có sẵn lại theo một cách khác.
Kể bạn nghe cách nó chạy thật, không tô vẽ.
Điều mình nhận ra sau nhiều năm xài AI kiểu cũ
Mấy năm đầu mình dùng AI như mọi người: mở ChatGPT ra, hỏi, nó đáp, đóng tab. Ngày mai mở lại, nó chẳng nhớ mình bán gì, khách là ai, hôm qua số má ra sao.
Nó thông minh, nhưng nó mù. Nó không nhìn thấy việc kinh doanh của mình.
Rồi mình hiểu ra vấn đề không nằm ở chỗ AI kém. Nó nằm ở chỗ mình chưa cho nó cái để chạm vào.
Cái AI mình trả tiền mỗi tháng thừa thông minh. Nó chỉ thiếu tay chân để với tới số thật của mình.
Về mặt kỹ thuật, thứ nối AI với dữ liệu thật bây giờ có một chuẩn chung, tên là MCP (Model Context Protocol). Bạn không cần nhớ cái tên đó. Chỉ cần hiểu một hình ảnh: nó giống cổng USB cho AI. Phần mềm bán hàng, tài khoản quảng cáo, lịch, tin nhắn, cái nào có "cổng" thì cắm vào, AI đọc được cái đó.
Chatbot không cắm gì thì chỉ có miệng. Bạn kể gì nó nghe nấy, đóng tab là quên.
Trợ lý có cắm nguồn thì có tay chân. Nó tự đọc đơn trong phần mềm bán hàng, tự xem tiền quảng cáo chạy đi đâu, tự biết hôm nay lịch mình có gì.
Cùng một con AI thôi. Khác nhau ở chỗ nó với tới được đời thật của bạn hay không.
Một điểm nữa mình thấy quan trọng, nói luôn cho minh bạch: mình không mua gói API đắt đỏ nào cả. Mình chạy nó trên đúng cái gói thuê bao AI mình vẫn trả hàng tháng để dùng bình thường. Nên chi phí tăng thêm gần như bằng không. Đây là lý do mình nghĩ người bán hàng nhỏ làm được, không riêng dân công ty công nghệ.
Mình ngồi lắp. Không lập trình gì to tát. Chỉ là ghép bốn thứ nhỏ lại với nhau. Kể bạn nghe từng cái, kèm cả chỗ nó còn dở.
(Cuối bài mình có một bản đồ một trang cho người mới. Đọc tới cuối nha.)
Một, gom mọi nguồn số về một cửa
Thay vì mình chạy vòng quanh năm cái app mỗi sáng, mình để trợ lý tự đi lấy. Mỗi nguồn dữ liệu cắm vào như cắm thêm một thiết bị: bán hàng, quảng cáo, lịch, tin nhắn.
Mình nối phần mềm bán hàng vào trước, vì đó là chỗ mình xem nhiều nhất. Rồi tới quảng cáo. Rồi lịch. Cắm thêm cái nào, nó tự biết giờ đọc được cả cái đó và tự đưa vào báo cáo.
Chỗ còn dở: không phải phần mềm nào cũng có sẵn "cổng" để cắm. Cái nào phổ biến thì dễ, cái nào nhỏ hoặc nội bộ thì phải chờ, hoặc phải nhờ người rành hơn. Đừng kỳ vọng cắm được 100% ngay.
Việc bạn làm được ngay: liệt kê hết những chỗ bạn đang phải mở tay xem số mỗi ngày. Đó là danh sách đáng nối. Bắt đầu bằng đúng một cái, cái bạn xem nhiều nhất.
Hai, báo cáo tự chạy mỗi sáng
Số liệu chỉ có ích khi nó tới đúng lúc bạn cần quyết định, không phải lúc bạn rảnh rồi mới đi mò.
Mình hẹn nó 7 giờ sáng: đọc doanh thu hôm qua, so hôm trước, chỉ ra cái gì lạ, gợi ý vài việc. Nó tự gửi thẳng vào điện thoại. Mình mở mắt ra là có.
Thứ mình thích nhất không phải con số. Là câu "so với hôm qua". Số trơ chẳng nói lên gì. "Giảm 30% so với hôm qua" mới làm mình ngồi thẳng dậy và đi tìm lý do.
Chỗ còn dở, nói thật: có hôm nó đọc sai, hoặc lấy nhầm khoảng thời gian, và mình phải kiểm lại. Nên mình vẫn coi báo cáo của nó là bản nháp để mình soi nhanh, chứ chưa giao trứng cho ác hoàn toàn. Với việc đụng tới số tiền, mình luôn liếc lại nguồn gốc.
Việc bạn làm được ngay: chọn đúng một chỉ số bạn muốn biết mỗi sáng mà khỏi mở app. Dân bán hàng thường là doanh thu với số đơn. Tự động hóa đúng câu đó trước, rồi mới mở rộng.
Ba, cho nó một trí nhớ, để nó khôn dần
Một trợ lý mà sáng nào cũng quên bạn là ai thì mãi chỉ là cái máy tra cứu.
Mình cho nó một cuốn sổ riêng. Mình bán gì, khách là ai, thích nhận báo cáo kiểu nào, đã chốt quyết định gì và vì sao. Mỗi lần mình nói "nhớ giùm cái này", nó ghi lại. Càng dùng nó càng hiểu mình, càng đỡ phải giải thích lại từ đầu.
Đây là chỗ khác nhau lớn nhất giữa "xài AI" và "có một trợ lý". Cái trước reset mỗi ngày. Cái sau dày lên theo thời gian.
Chỗ cần cẩn thận: sổ tay đó chứa thông tin thật về việc kinh doanh của bạn, nên đừng nhét vào đấy thứ quá nhạy cảm như mật khẩu hay số tài khoản, trừ khi bạn hiểu rõ nó được lưu ở đâu. Riêng tư là thứ mất rồi khó lấy lại.
Việc bạn làm được ngay: lần tới phải giải thích cho AI một bối cảnh mà bạn biết còn lặp lại, bảo nó ghi nhớ. Đừng để công đó bay đi sau khi đóng tab.
Bốn, giao việc lặp, để nó làm nền
Việc gì bạn thấy mình làm đi làm lại theo chu kỳ, đó là việc nên giao, không phải việc nên ngồi chăm.
Có mấy việc mình đặt nó chạy nền: rà số bán, canh đơn bất thường, nhắc mình việc tới hạn. Mình mô tả một lần "cứ mỗi khoảng thời gian thì làm đúng việc này", rồi nó tự lặp.
Chỗ còn dở: việc chạy nền mà không ai nhìn thì rủi ro cao hơn. Nên mình để mấy loop này ở chế độ chỉ đọc và báo, chưa cho tự tay làm gì đụng ra ngoài.
Việc bạn làm được ngay: nhìn lại một tuần của mình, việc nào làm lại y hệt mỗi vài ngày, viết ra thành một câu rõ ràng. Đó là ứng viên đầu tiên để giao đi.
Cái bẫy lớn nhất, và tại sao mình đi chậm
Đây là phần mình muốn bạn đọc kỹ nhất, vì nó liên quan tới tiền của bạn.
Đừng trao toàn quyền cho AI ngay từ đầu.
Nghe thì sướng, kiểu "để nó tự chạy quảng cáo, tự chốt đơn, tự nhắn khách luôn cho khỏe". Nhưng mấy thao tác đụng tới tiền, tới đơn, tới khách thật là thứ không hoàn tác được. AI vẫn đọc sai, vẫn hiểu nhầm ý bạn. Một câu lệnh mơ hồ có thể thành một hành động bạn không muốn.
Mình chia ba nấc rõ ràng.
Nấc một, nó chỉ được đọc và gợi ý. Không đụng gì cả. Đây là chỗ mình ở gần như toàn bộ thời gian.
Nấc hai, nó soạn nháp cho mình duyệt, nhưng tuyệt đối không tự tiêu tiền hay gửi đi.
Nấc ba, toàn quyền, mình chỉ mở cho vài việc đã tin chắc, sau khi nhìn nó làm đúng nhiều lần.
Bắt đầu ở nấc một. Luôn luôn. Niềm tin phải kiếm, kể cả với một cái máy. Ai bán cho bạn giấc mơ "AI tự làm hết không cần nhìn" thì bạn nên cảnh giác.
Ai nên thử, ai thì chưa cần
Thành thật để bạn khỏi mất thời gian.
Hợp, nếu bạn đang phải tự tay tổng hợp số từ nhiều nguồn mỗi ngày, và bạn chịu khó mày mò một chút.
Chưa cần, nếu việc của bạn còn nhỏ, một hai nguồn số, mở app xem là xong. Lúc đó dựng trợ lý chỉ tổ phức tạp thêm.
Mình không nghĩ cái này dành cho tất cả mọi người. Mình chỉ nghĩ nó dành cho nhiều người hơn cái con số đang thật sự làm.
Vì sao mình kể chuyện này
Không phải để ra vẻ rành công nghệ. Thật lòng mình chưa có thành tựu gì đặc biệt để khoe. Một biz vừa đóng cửa, một biz đang mở lại. Đường vẫn đang đi, và mình vẫn sai mỗi tuần.
Mình kể vì mình từng là thằng mở năm cái app mỗi sáng và thấy mệt. Và mình muốn ghi lại hành trình này thật, cả chỗ được lẫn chỗ vấp, để một người giống mình vài năm trước đỡ phải mò lại từ đầu.
Nếu cho chọn lại, mình vẫn chọn đúng con đường này.
Từ thằng cấy lúa, tới thằng viết code trên Nokia, tới thằng sáng nào cũng được AI báo cáo số giùm.
Con đường đó có một cái tên mình thích: sống với đam mê, rồi kiếm tiền từ chính đam mê đó.
Passion to profit.
Nếu bạn đọc tới đây, chắc trong đầu đang có một câu: "Ừ hay đấy, nhưng bắt đầu từ đâu?"
Mình gói lại thành một bản đồ một trang: "Đấu trợ lý AI kinh doanh cho người mới". Nên nối nguồn nào trước, theo thứ tự nào, và 12 việc đầu tiên đáng giao cho một trợ lý AI, kèm cái nào cho nó tự làm và cái nào phải giữ quyền duyệt.
Để lại một bình luận với chữ TRỢ LÝ (hoặc trả lời thẳng email này), mình gửi bạn bản đồ đó.
Còn nếu bạn muốn theo hành trình mình dựng con trợ lý này lớn dần lên mỗi tuần, kèm cả những lần mình làm hỏng và sửa, bấm đăng ký để khỏi bỏ lỡ.
Hẹn bạn ở số sau.
Trợ Lý