Gần đây cứ mười người nhắn hỏi mình về AI thì tám người dừng lại ở đúng một câu.
"Ông đang xài con nào, model nào xịn nhất bây giờ?"
Mình từng nghĩ đó là câu quan trọng nhất. Bây giờ mình tin nó gần như không quan trọng.
Không phải vì các con AI giống nhau. Chúng khác nhau thật. Mà vì với việc mình cần, cái tạo ra khác biệt lại nằm ở một chỗ hoàn toàn khác. Mình đốt kha khá thời gian vào chỗ sai mới nhìn ra chỗ đúng.
Mình từng nâng cấp AI như nâng cấp điện thoại
Con nào mới ra mình cũng nhảy vào. Bản thông minh hơn, điểm cao hơn, làm được nhiều trò hơn. Mình đổi liên tục, và mỗi lần đổi đều có cảm giác lần này việc sẽ nhẹ đi.
Nhưng có một chuyện mình phải mất lâu mới chịu thừa nhận. Con AI trong tay mình mỗi năm một giỏi lên trông thấy, còn khối lượng việc thật của mình thì gần như đứng yên.
Mình vẫn tự đi gom số. Vẫn tự ngồi so hôm nay với hôm qua. Vẫn phát hiện chuyện bất thường sau khi nó đã xảy ra một lúc lâu.
Con AI kia thông minh khủng khiếp. Mình hỏi nó chuyện chiến lược, nó nói như trong sách. Nhưng nó không biết một đồng nào vừa chảy qua việc làm ăn của mình. Nó thông minh, và nó ở ngoài cuộc.
Tới lúc đó mình mới hiểu mình đang mài nhầm con dao.
Chỗ mình mài nhầm suốt mấy năm
Mình chỉ chăm chăm nâng cái đầu của con AI. Trong khi hai thứ thật sự quyết định nó có ích hay không thì mình gần như chưa đụng tới.
Thứ nhất, nó có được nhìn thấy số thật của mình không, hay vẫn đang ngồi đoán cùng mình.
Thứ hai, khi có chuyện, mình mất bao lâu mới biết. Một phút, một buổi, hay một tháng.
Cả hai đều chẳng dính gì tới việc model thông minh cỡ nào. Một cái là chuyện dữ liệu. Một cái là chuyện tốc độ. Và đó mới là hai chỗ đáng nâng cấp.
Một, một cái đầu giỏi mà không được xem sổ thì cũng chỉ ngồi đoán
Cho bạn hình dung thế này. Bạn thuê được người kế toán giỏi nhất thành phố. Nhưng bạn không đưa cho anh ta một trang sổ sách nào cả. Bạn chỉ ngồi kể lại bằng miệng những gì bạn còn nhớ. Người đó giỏi tới đâu cũng chỉ luận được đúng cái bạn kể. Mà cái bạn kể thì đã méo sẵn và thiếu sẵn rồi.
Con AI mặc định của bạn đang ở đúng tình cảnh đó. Nó thừa thông minh. Nó chỉ chưa từng được xem sổ.
Cái nó thiếu không phải trí khôn, mà là quyền được nhìn. Nhìn vào phần mềm bán hàng, vào tài khoản quảng cáo, vào cái lịch, vào tin nhắn khách. Chừng nào chưa nhìn được mấy chỗ đó, mọi câu trả lời của nó chỉ là phỏng đoán cho lịch sự.
Đây là chỗ mình muốn bạn dừng một nhịp. Giữa một model đời mới nhưng bị kể lại bằng miệng, và một model cũ hơn nhưng được xem sổ trực tiếp, cái thứ hai có ích hơn hẳn. Gần như luôn luôn.
Nên nếu bạn đang tính nâng lên con xịn hơn, khoan đã. Lấy con bạn đang có, cho nó xem một cuốn sổ trước, cuốn bạn phải mở ra nhìn nhiều nhất mỗi ngày. Khác biệt bạn nhận được sẽ lớn hơn nhiều so với chuyện đổi model.
Tất nhiên không phải cuốn sổ nào cũng dễ mở. Phần mềm phổ biến thì mở nhanh, phần mềm nhỏ hoặc tự viết thì có khi phải chờ hoặc nhờ người rành. Đừng nghĩ mở được hết trong một buổi.
Việc làm được ngay: viết ra mọi chỗ mỗi ngày bạn đang phải tự tay mở để xem số. Đó chính là danh sách những cuốn sổ đáng đưa cho nó xem. Bắt đầu bằng đúng một cuốn.
Hai, thứ ra tiền là bạn biết sớm bao nhiêu, không phải bản báo cáo đẹp
Đây là chỗ mình hiểu sai lâu nhất.
Mình từng nghĩ giá trị nằm ở bản báo cáo. Số đầy đủ, biểu đồ đẹp, phân tích sâu. Sai bét.
Một con số chỉ đáng giá khi nó tới lúc bạn còn kịp làm gì đó với nó. Tới trễ thì đẹp mấy cũng chỉ là biên bản khám nghiệm tử thi. Đúng, chính xác, và không cứu được ai.
Kể bạn một kiểu chuyện mình gặp hoài. Một nhóm quảng cáo âm thầm tiêu tiền mà chẳng ra đơn. Nếu mình biết ngay trong ngày, mình tắt, mất một ít. Nếu năm ngày sau mình mới ngó tới vì bận, thì số tiền đó đã đi luôn, không đòi lại được. Cùng một sự thật "nhóm này đang lỗ", giá của nó phụ thuộc hoàn toàn vào việc mình biết ở ngày thứ nhất hay ngày thứ năm.
Nên cái mình đi tối ưu không còn là làm báo cáo cho đẹp. Là bóp ngắn cái khoảng cách giữa lúc một chuyện xảy ra và lúc mình biết về nó. Khoảng đó càng ngắn, mình càng quyết sớm, càng trả giá rẻ.
Một trợ lý có nhìn thấy số thật thì làm được đúng việc đó. Nó không chờ mình rảnh mới đi mò. Chuyện đáng để ý vừa ló ra là nó mách. Mình không cần nó thông minh hơn mình. Mình cần nó nhanh hơn mình.
Việc làm được ngay: chọn đúng một loại chuyện mà nếu biết sớm nửa ngày, bạn sẽ xử khác hẳn. Rồi tìm cách kéo đúng cái tin đó tới bạn sớm nhất có thể. Đó mới là tự động hóa ra tiền, không phải cái bảng nhiều màu.
Ba, mình cố tình làm cho nó yếu đi, và đó là lý do nó chạy được mỗi ngày
Chỗ này nghe ngược đời, nhưng mình nghĩ nhiều người bỏ lỡ đúng nó.
Ai cũng tưởng cho AI càng nhiều quyền càng lợi. Để nó tự chạy quảng cáo, tự chốt đơn, tự nhắn khách. Nghe thì đã tai.
Nhưng thực tế đi ngược lại. Càng cho nó tự tay đụng ra ngoài, bạn càng phải đứng canh, vì mấy thao tác chạm tới tiền tới khách là thứ làm rồi không rút lại được. Mà thứ gì phải đứng canh thì bạn sẽ không dám bật thường xuyên. Cái gì không bật thường xuyên thì sớm muộn cũng thành đồ trang trí.
Nên mình làm ngược số đông. Mình cố tình giữ trợ lý ở mức chỉ được đọc và mách, không cho nó tự tay làm gì ra ngoài. Nghe như đang trói tay nó. Thật ra chính vì trói mà mình mới dám để nó chạy cả ngày, chạy nền, chạy cả lúc mình không ngó tới. Vì mình biết chắc nó chỉ đọc và báo, không tiêu một đồng nào giùm mình.
Và cái tốc độ mình nói ở phần trên tới từ đúng chỗ này. Bạn chỉ phản ứng nhanh được với thứ chạy liên tục. Thứ chạy liên tục mà bạn còn yên tâm được lại là thứ có ranh giới rõ. Giới hạn quyền không phải cái phanh. Nó là cái cho bạn dám nhấn ga.
Chuyện nới quyền để nó tự làm thay mình, mình có tính. Nhưng chỉ nới cho từng việc lẻ, sau khi đã nhìn nó làm đúng đủ nhiều lần để tin. Niềm tin đó phải kiếm từng chút một, kể cả với một cái máy.
Việc làm được ngay: việc lặp nào bạn định giao, cứ giao ở mức đọc và báo trước đã. Để nó chạy vài tuần cho bạn xem giò cẳng. Đúng hoài rồi mới tính chuyện nới tay.
Vậy câu hỏi đúng là gì
Không phải "con nào xịn nhất".
Mà là ba câu này, hỏi về chính bạn chứ không phải về con AI.
Con AI bạn đang trả tiền đã được nhìn thấy số thật của bạn chưa, hay vẫn đang đoán mò.
Khi một chuyện đáng lo xảy ra, bạn mất bao lâu mới biết.
Và bạn đã cho nó cái ranh giới đủ rõ để dám để nó chạy mỗi ngày chưa.
Trả lời xong ba câu đó thì con model bạn dùng là con nào gần như hết quan trọng. Con phổ thông cũng đủ xài. Còn nếu ba câu đó chưa trả lời được, thì con thông minh nhất hành tinh vẫn nằm im trong tab, giỏi giang và vô dụng.
Kết
Mình lùi lại và thấy mình đã đi nhầm mấy năm. Cứ tưởng chìa khóa là tìm cho ra cái đầu thông minh hơn. Hóa ra chìa khóa nằm ở hai thứ mình bỏ quên: cho nó thấy sự thật, và rút ngắn quãng đường từ sự thật tới quyết định của mình.
Đổi đúng một câu hỏi, mọi thứ sáng ra. Không còn hỏi "con nào giỏi nhất", mà hỏi "làm sao cho con mình đang có nhìn được đời thật của mình, và mách mình sớm hơn".
Tự động hóa, tới cùng, không phải cuộc đua xem AI đứa nào thông minh hơn. Nó là chuyện bạn cho nó thấy tới đâu, và bạn quyết nhanh hơn được bao nhiêu.
Nếu bạn đọc tới đây, chắc trong đầu đang có một câu: "Hiểu rồi, nhưng bắt đầu từ đâu?"
Mình gói lại thành một bản đồ một trang cho người mới: nên cho trợ lý xem cuốn sổ nào trước, theo thứ tự nào, cách kéo đúng một tin quan trọng tới tay bạn sớm nhất mỗi ngày, và cách đặt ranh giới để bạn dám cho nó chạy mà không thấp thỏm.
Để lại một bình luận với chữ DỮ LIỆU, hoặc trả lời thẳng email này, mình gửi bạn bản đồ đó.
Còn nếu bạn muốn đi theo hành trình mình dựng con trợ lý này lớn dần lên mỗi tuần, cả những lần mình làm hỏng rồi sửa, bấm đăng ký để khỏi lỡ.
Hẹn bạn số sau.
DỮ LIỆU